Nguyễn Văn Trường
Quê tôi, ngoài cái tết nguyên đán còn mấy cái tết theo khí,
tiết trong năm. Tết nào cũng có tích dễ nhớ và gắn liền với đời sống con người.
Tết Hàn thực mùng 3 tháng ba đặc trưng và được mọi người nhớ đến bởi những món
ngon bánh trôi, bánh chay.
Tết mùng 5 tháng năm – Tết đoan ngọ cũng nuôi trong tôi bao
nỗi nhớ và gợi lại cho tôi bao ký ức tuổi thơ. Nhớ và thích nhất cái tết này là
ba chị em tôi được bà nội và mẹ nhuộm móng tay, móng chân bằng một thứ lá có
tên là "lá móng". Lá móng thường được bà hoặc mẹ mua ở chợ, thường
mua ở chợ Gạch, hay chợ Sơn Đông từ sáng hôm trước (mùng 4 tháng năm), đến
chiều bà nhắc các con, các cháu rửa chân tay và móng cho thật sạch. Tối hôm ấy,
lá móng cũng được rửa sạch, giã dập trong một cái bát sứ rồi cứ rúm từng rúm
nhỏ lá móng đã giã dập đặt gọn trên 10 móng tay, 10 móng chân và gói kín lại
bằng lá một lá khác, thường bằng lá vông, hay lá dâu. Chẳng hiểu sao có năm bà
còn kiêng để lại móng ngón tay chỏ, không nhuộm. Qua đêm, sáng mùng 5 tháng
năm, khi ngủ dậy, mấy chị em có đủ bộ móng tay, chân mang màu nâu đỏ, hoặc nâu
sẫm. Mấy chị em làm nail ngày nay gặp các các bà, các mẹ thì thất nghiệp luôn.
Tết mùng 5 tháng năm đến, khiến tôi không sao quên được tục
"khảo cây", cây nào không ra quả thì một đứa ôm gốc cây, một đứa cầm
dao nói dọa: "Cây ! nếu sang năm không ra quả sẽ bị chặt !". Tôi ra
oai như vậy cũng được bà và mẹ gọi dậy từ sớm để làm.
Bà và mẹ còn kể, buổi trưa ngày mùng 5 tháng năm, ai mà gặp
rắn thằn lằn thì cả năm gặp may, và ai không may bi lẹo mắt (y học gọi là bị
chắp mắt) thì lấy hạt cơm giẻo dán lên chỗ bị lẹo và hô thần chú: cái lẹo mày
néo hạt cơm, cái lẹo thì mất, hạt cơm thì còn. Con trai hô 7 lần, con gái hô 9
lần rồi ném bỏ hạt cơm đi. Cái lẹo sẽ dần bay mất. Bài chữa mẹo lẹo mắt bị khi
nào thì chữa khi đấy, không cứ phải ngày 5 tháng năm.
Tết mùng 5 tháng năm, ngày nay vẫn còn phổ biến là tục
"giết sâu bọ". Tục này làm tôi nhớ nhất nhưng không thích lắm. Chị em
tôi được bà và mẹ gọi dậy từ sớm để ăn một quả chua. Mùa này sẵn có quả mận,
muỗm xanh, sấu, chanh... Mỗi đứa phải ăn một quả từ lúc dậy. Không hiểu tại sao
các cụ gọi thế là "giết sâu bọ" ?. Bên cạnh những quả chua, cả nhà
tôi còn giết sâu bọ bằng rượu nếp cái do chính tay bà, hoặc mẹ tôi làm lấy.
Rượu nếp cái là kết quả của quá trình ủ men, hạt cơm nếp được thổi từ gạo nếp cái
hoa vàng, hoặc nếp cẩm, sau đó ủ men khoảng 3-4 ngày tùy theo thời tiết, cơm
nếp ủ men tạo thành rượu ở trạng thái nguyên hạt, mọng nước rượu. Nước rượu nếp
sánh đặc, có vị cay của rượu, thơm của nếp cái hoa vàng hay nếp cẩm. Cái rượu
nếp được bà ủ trong một cái rá tre, lót lá chuối, hay lá sen (ngày nay lót bằng
túi ni-lông), nước rượu đặc sánh vàng (nếp hoa vàng), sánh đỏ thẫm (với nếp
cẩm), ăn nếp cái và uống nước này thơm, ngon, bổ và thật thích thú, tuy nhiên
chúng tôi không được ăn, uống nhiều vì rất dễ say. Ngày nay, chị và em gái tôi,
ai cũng biết làm rất ngon. Tôi thích giết sâu bọ bằng rượu nếp hơn là ăn quả
chua. Có lẽ bây giờ tôi uống được răm, ba chén rượu cũng là do tôi được ăn rượu
nếp cái và uống nếm rượu nước của ông bà tôi làm ra thời trước.
Tết mùng 5 tháng năm ở quê tôi cũng đánh dấu thời điểm thu
hoạch một mùa vịt. Nhiều nhà nuôi được đàn vịt vì tận dụng mùa mưa, ếch nhái
sinh sản đầy đồng, lúa chiêm rụng xuống làm thức ăn tự nhiên cho vịt. Những con
vịt lớn nhanh, phát triển sớm sẽ được hứa hẹn đúng ngày tết mùng 5 tháng năm để
"Khai giàng". Khai giàng chỉ dùng cho cho việc mổ những con vịt đầu
tiên trong đàn. Vịt bầu cho ta nhiều thịt nhưng lớn chậm nên mùa thu hoạch vịt
bầu muộn hơn.
Tết mùng 5 tháng năm và tết mùng 10 tháng mười là hai tết
mừng gạo mới, tết này thực chất đánh dấu một giai đoạn gặt hái xong xuôi. Tổng
kết một vụ lúa thu hoạch. Vụ chiêm là mùng 5 tháng năm chỉ có gạo tẻ. Vụ mùa là
mùng 10 tháng mười có cả tẻ, cả nếp. Theo phong tục quê tôi, mọi nhà trong làng
ăn mừng cơm gạo mới, tẻ có, nếp có. Với tết này, các nhà có con gái lấy chồng
làng tất thảy đều mang biếu bố mẹ răm ba đấu gạo ngon. Có tẻ mang biếu tẻ, có
nếp mang biếu nếp. Tuy nhiên, tết này đang bị mai một quên lãng vì cái chính là
các giống lúa mới cho thu hoạch hầu hết sớm hơn 2 cái tiết này nhiều (để người
nông dân quê tôi tranh thủ thêm vụ khoai, đậu...), thứ nữa vì điều kiện sống
khấm khá hơn, người dân làng tôi cũng thay đổi lúa mới, gạo ngon thường ngày,
ít người còn khái niệm tết vì gạo ngon lúa mới nữa.
Hằng năm, cứ đến những tết dân gian, truyền thống này khiến
tôi nhớ đến bà nội, nhớ đến mẹ tôi da diết. Những người trực tiếp nuôi cho tôi
những nỗi nhớ, những ký ức mãi mãi không bao giờ quên.
NVT